Gwefan llywodraeth y DU
Nodwch fod gan y wefan hon system allweddumynediad llywodraeth y DU
Trefn llywio pennaf
dolenni i dudalennau eraill yn yr adran hon
Cyflogaeth
Ai 'cyflogai', 'gweithiwr/wraig' ynteu 'hunan-gyflogedig' ydych chi?
Ceir tri phrif gategori o unigolion sy'n gweithio: 'gweithwyr', 'cyflogeion' a phobl 'hunan gyflogedig'.
Mae'r diffiniad o bwy sy'n 'gyflogeion' a phwy sy'n 'weithwyr' yn amrywio fymryn o un maes deddfwriaeth i'r llall ond yn gyffredinol os bydd hawliau'n berthnasol i 'weithwyr', byddan nhw hefyd yn berthnasol i 'gyflogeion'.
Os ydych chi'n hunan gyflogedig at ddibenion treth, byddwch chi fel arfer yn 'hunan gyflogedig' at ddibenion hawliau cyflogaeth.
Cyflogai
Cyflogeion yw'r rhan fwyaf o bobl sy'n gweithio. Ystyr cyflogai yw rhywun sy'n gweithio dan gontract cyflogaeth. Does dim rhaid i gontract fod yn ysgrifenedig - mae'n bodoli pan fyddwch chi a'ch cyflogwyr yn cytuno ar delerau ac amodau cyflogaeth. Fe all hefyd fod yn ymhlyg yn eich gweithredoedd chi a gweithredoedd y sawl rydych yn gweithio iddo. Fel arfer, bydd eich contract yn nodi'r hyn y disgwylir i chi ei wneud. Fel arfer, byddai disgwyl i chi wneud y gwaith hwnnw eich hun - h.y. chewch chi ddim anfon rhywun arall i wneud eich gwaith drosoch.
Hawliau cyflogeion
Yn ôl y gyfraith, rhaid i'ch cyflogwyr dynnu Treth Incwm a chyfraniadau Yswiriant Gwladol o'ch cyflog wythnosol neu fisol cyn ei dalu i chi. Bydd gennych yr hawl hefyd i bob hawl cyflogaeth sylfaenol statudol gan gynnwys:
- absenoldeb mamolaeth, tadolaeth a mabwysiadu
- yr hawl i beidio â chael eich diswyddo yn annheg
- tâl dileu swydd statudol
- yr holl hawliau a roddir i 'weithwyr' (isod)
Gweithiwr
Mae'r categori hwn yn ehangach na chategori 'cyflogeion' ond nid yw'n cynnwys pobl hunangyflogedig. Gweithiwr yw unrhyw unigolyn sy'n gweithio i gyflogwyr, boed dan gontract cyflogaeth, neu dan unrhyw gontract arall lle ceir unigolyn yn ymgymryd neu'n perfformio unrhyw wasanaeth neu waith personol. Mae gan weithwyr yr hawl i hawliau cyflogaeth a hawliau gwarchodaeth craidd. Mae'r grwpiau canlynol o bobl yn debygol o fod yn weithwyr ond nid yn gyflogeion:
- y rhan fwyaf o weithwyr asiantaeth
- gweithwyr achlysurol tymor byr
- rhai gweithwyr llawrydd
Hawliau gweithwyr
Ar yr amod bod amodau cymhwyso eraill yn cael eu bodloni, bydd gan bob gweithiwr yr hawliau canlynol:
- hawl i'r Isafswm Cyflog Cenedlaethol
Hunangyflogedig
Y mae'n bosib, mewn rhai achosion prin, bod yn hunangyflogedig at ddibenion treth ond mae'n bosib mai 'gweithiwr/wraig' neu 'gyflogai' yw eich statws at ddibenion hawliau cyflogaeth. Gweler yr adran ar 'Sut i gael gwybod beth yw eich statws cyflogaeth'.
Gall hyn ddigwydd oherwydd mae'n bosib nad yw Tribiwnlysoedd Cyflogaeth neu lysoedd yn ystyried yr un ffeithiau wrth ystyried dibenion dosbarthu hawliau cyflogaeth o'i gymharu â Chyllid a Thollau Ei Mawrhydi, y Comisiynwyr (sy'n penderfynu ar faterion treth ac Yswiriant Gwladol) neu'r llysoedd wrth ystyried dibenion dosbarthu treth ac Yswiriant Gwladol.
Sut i gael gwybod beth yw eich statws cyflogaeth
Nid yw eich statws cyflogaeth yn cael ei bennu'n llwyr gan un peth yn unig oherwydd bydd Tribiwnlys Cyflogaeth yn penderfynu ar sail holl amgylchiadau achos.
Daw'r math o beth y bydd y tribiwnlys yn eu hystyried dan bedwar prif gategori. Dyma rai cwestiynau sy'n help i esbonio beth yw ystyr y categorïau hyn. I'ch helpu i benderfynu, ceisiwch feddwl amdano fel graddfa lithro, gyda 'chyflogai' ar y naill ben, 'gweithiwr/wraig' yn y canol a 'gwirioneddol hunangyflogedig' ar y pen arall. Os byddwch chi'n ateb 'gwir' i'r rhan fwyaf o'r cwestiynau, yna, mae'n fwy tebygol eich bod yn hunangyflogedig. Os byddwch chi'n ateb 'na' i'r cwestiynau i gyd, yna mae'n debygol mai cyflogai ydych chi. Cofiwch mai canllawiau yw'r rhain yn unig ac mai dim ond gan Dribiwnlys Cyflogaeth neu lys y gallwch gael ateb pendant. Dylech gael cyngor gan arbenigwr os ydych chi'n ansicr.
Y pedwar prif gategori, a'r cwestiynau perthnasol yw:
rheolaeth: i ba raddau y mae'r cyflogwyr yn penderfynu pa dasgau y byddwch chi'n eu gwneud a sut
- ai chi sydd â'r gair olaf o ran sut mae'r busnes yn cael ei redeg?
- a allwch chi ddewis gwneud y gwaith eich hun, ynteu anfon rhywun arall?
- a allwch chi ddewis pa bryd a sut y byddwch chi'n gweithio?
integreiddio: i ba raddau rydych chi'n rhan o'r sefydliad
- os oes angen help arnoch chi, ai chi sy'n gyfrifol am gyflogi pobl eraill a phennu eu telerau cyflogaeth?
- a ydych chi'n cael eich eithrio o faterion mewnol y cwmni megis cyfarfodydd staff?
- a ydych chi wedi'ch eithrio rhag trefn ddisgyblu'ch cwmni fel na all neb ei defnyddio i gymryd camau yn eich erbyn?
- a ydych chi wedi'ch eithrio rhag derbyn buddiannau'r cwmni a bod yn rhan o'i gynlluniau pensiwn?
cyfrifoldebau'r ddwy ochr: i ba raddau y mae disgwyl i'ch cyflogwyr gynnig gwaith i chi ac i ba raddau y mae disgwyl i chi wneud y gwaith hwnnw
- a allwch chi wrthod gwaith pa bryd bynnag y dymunwch chi?
- a oes rhaid i'ch cyflogwyr gynnig lleiafswm gwaith i chi bob wythnos?
realiti economaidd: i ba raddau rydych chi'n ysgwyddo'r risg ariannol
- a ydych chi'n gyfrifol am dalu'r colledion yn ogystal ag am gymryd yr elw?
- a ydych chi'n gyfrifol am gywiro gwaith anfoddhaol ar eich traul eich hun?
- a oes rhaid i chi gyflwyno anfoneb i'r cwmni am eich cyflog?
- a fyddwch chi'n cael tâl penodol am ddarn o waith (gan gynnwys deunyddiau a llafur)?
- a fyddwch chi'n darparu'r prif eitemau o gyfarpar sydd eu hangen i wneud y gwaith?
- a fyddwch chi'n gweithio i nifer o gyflogwyr gwahanol?
Beth i'w wneud os byddwch chi'n wynebu problemau
Os byddwch chi'n anghytuno â'ch cyflogwyr am eich statws (er enghraifft, os byddan nhw'n gwrthod tâl gwyliau i chi gan ddweud eich bod yn hunangyflogedig), ceisiwch ddatrys y mater gyda nhw'n uniongyrchol gyntaf. Os oes gennych gynrychiolydd yn y gwaith (e.e. swyddog undeb llafur), mae'n bosib y gall eich helpu.
Lle i gael cymorth
Gall twrnai eich helpu i gael gwell syniad o'ch statws tebygol os nad ydych chi'n siur.
Mwy o ddolenni defnyddiol
Additional links
Ei wneud ar y we
Allweddumynediad llywodraeth y DU
