Gwefan llywodraeth y DU

Nodwch fod gan y wefan hon system allweddumynediad llywodraeth y DU

Gwasanaethau cyhoeddus i gyd yn un lle

Trefn llywio pennaf

Cyflogaeth

Cyflogaeth

Rhesymau dros eich diswyddo

Mae llawer o resymau pam y gallai eich cyflogwr eich diswyddo. Mae rhesymau teg ac annheg dros ddiswyddo, ac mae gennych hawl i gael datganiad ysgrifenedig yn esbonio pam eich bod yn cael eich diswyddo. Beth bynnag yw'r rheswm dros eich diswyddo, rhaid i'ch cyflogwr hefyd weithredu'n deg o ran y drefn a ddilynir. Os na wneir hynny, gallai'r diswyddo fod yn annheg.

Fel arfer byddwch wedi gorfod gweithio am o leiaf blwyddyn i'r cyflogwr cyn y gallwch hawlio eich bod wedi'ch diswyddo'n annheg.

Rhesymau teg dros ddiswyddo

Mae'n rhaid i'ch cyflogwr gael rheswm da dros eich diswyddo, a rhaid iddo ddangos fod y rheswm yn cyfiawnhau'ch diswyddo. Dyma'r pum rheswm teg posibl ar gyfer diswyddo gweithiwr:

Eich ymddygiad

Mae hyn fel arfer yn golygu eich bod wedi torri un neu fwy o'ch telerau cyflogaeth, e.e.:

  • yn absennol o'r gwaith yn barhaus
  • disgyblaeth wael
  • camddefnyddio alcohol neu gyffuriau
  • dwyn neu anonestrwydd

Dylai eich cyflogwr ddilyn trefn ddisgyblu deg cyn eich diswyddo am gamymddwyn.

Eich gallu

Mae hyn yn golygu nad ydych yn gallu gwneud eich gwaith yn iawn (gan gynnwys am nad yw'r cymwysterau iawn gennych) neu nad ydych yn perfformio i'r safon ofynnol, e.e. oherwydd:

  • nad ydych wedi gallu cadw i fyny gyda newidiadau technolegol yn eich swydd e.e. cyflwyno systemau cyfrifiadurol
  • nad ydych yn gallu gyrru ymlaen gyda'ch cydweithwyr
  • salwch hirdymor neu gyson sy'n ei gwneud yn amhosibl i chi wneud eich swydd

Dylai eich cyflogwr sicrhau eich bod yn cael hyfforddiant digonol i wneud eich swydd. Os ydych yn perfformio'n wael, dylech fel arfer gael rhybudd nad yw eich gwaith yn foddhaol a chael y cyfle i wella cyn y cymerir unrhyw gamau yn eich erbyn.

Os ydych yn sâl yn gyson (neu'n wael yn yr hirdymor), dylai'ch cyflogwr fel arfer ystyried unrhyw opsiynau eraill cyn penderfynu eich diswyddo. Er enghraifft, efallai y dylai ystyried ai'r swydd ei hun sy'n eich gwneud yn sâl ac a oes angen ei newid.

Dylech fod yn ymwybodol y gallwch dal gael eich diswyddo os ydych yn sâl.

Byddai disgwyl i'ch cyflogwr fel arfer roi cyfnod rhesymol o amser ichi wella o'ch salwch. Bydd yr union amser yn dibynnu ar bethau megis:

  • pa mor hir y byddwch yn ei gymryd i wella
  • beth yw'r sicrwydd y byddwch yn gwella (gyda rhai mathau o salwch, megis asgwrn wedi torri, mae'n amlwg pa mor hir y bydd hyn yn ei gymryd, ond does dim sicrwydd gyda phethau megis straen)
  • pa mor hawdd yw hi i gael rhywun i wneud y gwaith yn eich lle
  • a ellir cadw'ch swydd yn agored

Os oes gennych anabledd (a all gynnwys salwch hirdymor), mae gan eich cyflogwr ddyletswydd gyfreithiol i geisio canfod ffordd o ddatrys y broblem drwy wneud 'addasiadau rhesymol' i ble a/neu sut yr ydych yn gweithio. Gall diswyddo oherwydd anabledd fod yn wahaniaethu anghyfreithlon.

Dileu swydd

Mae hyn yn golygu nad oes mwy o waith ichi neu nad oes digon o waith ichi. Gall ddigwydd:

  • os yw eich cyflogwr yn cau neu'n ailstrwythuro
  • os yw eich cyflogwr yn adleoli
  • os yw eich cyflogwr angen llai o weithwyr

Byddai disgwyl i'ch cyflogwr eich dewis yn deg, ystyried cynnig gwaith arall ichi, ac i ymgynghori â chi'n briodol cyn dileu eich swydd.

Cyfyngiad statudol

Gall eich cyflogwr eich diswyddo os byddai'n torri'r gyfraith wrth barhau i'ch cyflogi - er enghraifft, os ydych yn gyrru yn eich swydd a chithau'n colli'ch trwydded yrru. Byddai disgwyl i'r cyflogwr geisio dod o hyd i waith arall addas ar eich cyfer cyn dewis eich diswyddo.

Rheswm sylweddol arall

Mae'r pwyslais yma ar 'sylweddol' - mae'n berthnasol i sefyllfa lle mae gan eich cyflogwr reswm diymwad dros eich diswyddo. Byddai disgwyl i'r cyflogwr ystyried unrhyw opsiynau eraill cyn dewis eich diswyddo. Dyma resymau sydd wedi dod o fewn y categori hwn yn y gorffennol:

  • carcharu
  • gwrthdaro mewn personoliaeth nad oes modd ei ddatrys rhyngoch chi a chydweithiwr
  • os bydd y busnes yn symud i leoliad arall, neu'n cael ei brynu gan rywun arall, ac nad yw'n bosibl eich cyflogi oherwydd rhesymau economaidd, technegol neu drefniadol
  • gwrthod yn afresymol â derbyn ad-drefnu sy'n newid eich telerau cyflogaeth

Rhesymau dros ddiswyddo sy'n annheg yn awtomatig

Rhaid i gyflogwyr ddilyn trefn ddiswyddo benodol cyn y gallant ddiswyddo'n gyfreithlon unrhyw weithiwr sydd wedi gweithio iddynt am 12 mis neu ragor. Os na wneir hynny, mae'r diswyddo'n annheg yn awtomatig.

Hyd yn oed os nad oes gennych 12 mis o wasanaeth, bydd y diswyddo'n annheg yn awtomatig oherwydd, er enghraifft:

  • eich bod yn ymarfer eich hawliau statudol, megis yr hawl i gael eich telerau ac amodau gwaith ar ddu a gwyn
  • eich bod yn feichiog
  • eich bod yn cymryd neu'n gofyn am absenoldeb mamolaeth, tadolaeth neu fabwysiadu statudol
  • eich bod yn aelod o undeb llafur neu'n bwriadu dod yn aelod, neu os gwrthodwch ymuno ag undeb llafur
  • eich bod yn ymarfer eich hawliau dan y Ddeddf Isafswm Cyflog Cenedlaethol
  • eich bod yn cwyno am broblem iechyd a diogelwch
  • eich bod yn datgelu camarfer yn y gwaith ('chwythu'r chwiban')
  • eich bod yn ymarfer eich hawliau mewn perthynas â threfn ddisgyblu neu gwyno statudol
  • eich bod yn cymryd rhan mewn gweithredu diwydiannol swyddogol sy'n para llai na 12 wythnos
  • eich bod yn cymryd amser i ffwrdd ar gyfer gwasanaeth rheithgor
  • eich bod yn gofyn am gael gweithio oriau hyblyg os oes gennych hawl i hynny
  • eich bod yn ymarfer eich hawliau dan y Rheoliadau Amser Gweithio

Eich hawl i gael rhesymau ysgrifenedig dros ddiswyddo

Mae'n ymarfer da i gyflogwr roi rhesymau dros ddiswyddo. Mae gan y rhan fwyaf o weithwyr hawl cyfreithlon i ddatganiad ysgrifenedig gan eu cyflogwyr, sy'n nodi pam iddynt gael eu diswyddo, neu pam nad yw eu contractau cyfnod penodol wedi'u hadnewyddu. Fel arfer bydd angen ichi ofyn am hwn (ar lafar neu yn ysgrifenedig), a dylech ei gael gan eich cyflogwr o fewn 14 diwrnod i ofyn amdano.

Does gan y canlynol ddim hawl i gael rheswm ysgrifenedig:

  • 'pobl nad ydynt yn gyflogeion' (e.e. rhai contractwyr neu weithwyr llawrydd a'r lluoedd arfog)
  • y rhai nad ydynt wedi cwblhau blwyddyn o wasanaeth gyda'u cyflogwr pan gânt eu diswyddo

Mae gan ferch a ddiswyddir a hithau'n feichiog neu ar absenoldeb mamolaeth hawl i gael rhesymau ysgrifenedig beth bynnag a does dim ots am ba hyd y mae wedi gweithio i'r cyflogwr. (Mae'r un peth yn wir ar gyfer person a ddiswyddir ac sydd ar absenoldeb mabwysiadu.)

Os oes gennych yr hawl hwn a'ch cyflogwr yn gwrthod rhoi rheswm ichi dros eich diswyddo, neu os na theimlwch fod y rheswm a roddwyd yn un iawn, gallwch gwyno wrth Dribiwnlys Cyflogaeth. Gallwch ddefnyddio trefn gwyno'r cwmni i ddechrau i gwyno (ond does dim rhaid i chi wneud hynny).

Os teimlwch i'ch diswyddiad fod yn annheg, gallwch ystyried hawlio am ddiswyddo annheg.

Ble i gael cymorth

Mae'r Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu (Acas) yn cynnig cyngor cyfrinachol a diduedd am ddim am bob mater sy'n ymwneud â hawliau cyflogaeth. Fe allwch chi ffonio llinell gymorth Acas ar 08457 474747 rhwng 8.00 am a 6.00 pm o ddydd Llun i ddydd Gwener

Gall y Gwasanaeth Cyngor ar Bopeth (CAB) hefyd gynnig cyngor diduedd am ddim. Gallwch ddod o hyd i'ch swyddfa CAB leol yn y llyfr ffôn neu ar-lein.

Os ydych chi'n aelod o undeb llafur, fe allwch chi gael help, cyngor a chefnogaeth ganddyn nhw hefyd.

Mwy o ddolenni defnyddiol

Yn yr adran hon.......

Additional links

Allweddumynediad llywodraeth y DU