Gwefan llywodraeth y DU

Beth yw undeb llafur?

Grŵp o weithwyr sydd wedi'u trefnu yw undeb llafur. Prif nod undeb llafur yw gwarchod a hybu buddiannau ei aelodau.

Yn aml iawn, bydd undeb yn negodi cytundebau gyda chyflogwyr ynghylch cyflogau ac amodau. Weithiau, bydd hefyd yn darparu cyngor cyfreithiol, cymorth ariannol, buddiannau salwch a chyfleusterau addysg.

Cydnabod undebau llafur

Bydd cyflogwyr sy'n cydnabod undeb(au), yn negodi gyda'r undeb(au) hynny ynghylch cyflog ac amodau'r gweithwyr.

Bydd llawer o gytundebau cydnabod yn cael eu gwneud yn wirfoddol, weithiau gyda chymorth Acas. Oni ellir cael cytundeb a bod y sefydliad yn cyflogi mwy nag 20 o bobl, fe all undeb wneud cais am gydnabyddiaeth statudol. Er mwyn gwneud hynny, rhaid iddo yn y lle cyntaf ysgrifennu at gyflogwyr i ofyn am gydnabyddiaeth.

Os nad yw hyn yn llwyddiannus, gall yr undeb ofyn i'r Pwyllgor Cyflafareddu Canolog am benderfyniad. Wrth ystyried cais yr undeb, rhaid i'r Pwyllgor asesu llawer o'r ffactorau sy'n cynnwys nifer aelodau'r undeb a phresenoldeb unrhyw undebau eraill. Yn aml, bydd y Pwyllgor yn trefnu pleidlais gudd ymhlith y gweithlu yr effeithir arno i benderfynu a ddylid cydnabod yr undeb ai peidio.

Drwy gydol y broses, mae'r pwyslais ar sicrhau cytundeb gwirfoddol.

• Canllawiau gan Acas - cydnabod undebau llafur Opens new window

Cydfargeinio

Os bydd cyflogwyr yn cydnabod undeb yn ffurfiol, gall yr undeb negodi gyda'r cyflogwyr ynghylch y telerau a'r amodau. Gelwir hyn yn 'gydfargeinio'.

Er mwyn i'r drefn gydfargeinio weithio, rhaid i undebau a chyflogwyr gytuno ar sut y mae'r trefniant am weithio. Mae'n bosibl y byddan nhw, er enghraifft, yn llunio cytundebau ar gyfer didynnu taliadau aelodaeth yr undeb o gyflogau'r aelodau, pwy sydd i gynrychioli'r gweithwyr wrth negodi a pha mor aml y cynhelir cyfarfodydd.

Mae'r ddau gytundeb hyn ynghylch y drefn a'r cytundebau rhwng cyflogwyr ac undebau sy'n newid telerau'r gweithwyr (er enghraifft, cynyddu'r cyflog) yn cael eu galw'n 'gytundebau ar y cyd'. Mae'n debyg y bydd eich contract cyflogaeth yn nodi pa gytundebau ar y cyd sy'n berthnasol i chi. Mae'n bosibl y bydd undeb yn negodi ar eich rhan, hyd yn oed os nad ydych chi'n aelod.

• Mwy am gontractau cyflogaeth

Ymuno ag undeb llafur

Pam ymuno ag undeb?

Bydd rhai gweithwyr yn ymuno ag undeb llafur oherwydd eu bod yn credu y gall undeb:

Mae gan aelodau undeb yr hawl i gael cynrychiolydd undeb gyda nhw mewn gwrandawiad disgyblu neu gwyno (er nad oes rhaid i undebau llafur ddarparu'r gwasanaeth hwn). Mae gan bawb a gyflogir, yn aelodau undeb ai peidio, yr hawl i gael cydweithiwr/wraig gyda nhw.

• Mwy am y drefn gwyno
• Dod i wybod am y drefn ddisgyblu

Mae gan undebau cydnabyddedig hefyd gyda hawliau i ymgynghoriad ble mae dileu swydd neu drosglwyddiad busnes wedi eu cynnig.

Mae yna gost tanysgrifiad rheolaidd ar gyfer aelodaeth undeb. Efallai bydd cyfraddau gwahanol yn gymwys i hyfforddeion a phobl ran-amser. Ni fydd undebau fel arfer yn helpu gyda phroblemau oedd cyn dyddiad ymuno.

• Business transfers (TUPE) – cael gwybod mwy
• Dileu swydd – rhagor o wyboaeth

Sut i ymuno

Os ydych chi'n awyddus i ymuno ag undeb cydnabyddedig yn eich gweithle, fe allech fynd at gynrychiolydd i ofyn am wybodaeth, y stiward er enghraifft. Fel arall, holwch y TUC i gael gwybod pa undeb sy'n berthnasol i chi.

• Cael gwybod mwy oddi ar wefan workSMART y TUC Opens new window

Hawliau cysylltiedig ag undebau llafur

• Cael gwybod am wahaniaethu yn erbyn aelodau o undeb llafur

Yn ôl y gyfraith, mae gennych yr hawl i beidio ag ymuno ag undeb llafur. Mae gennych chi'r un warchodaeth ag sydd gan aelodau o undeb. Yn benodol, ni chaiff cyflogwyr bellach ddefnyddio 'siop gaeedig' (sef, gwneud i bawb ymuno â'r undeb sydd orau gan y cyflogwyr).

Ni chaiff cyflogwyr dynnu arian oddi arnoch, er enghraifft, ar gyfer undeb neu elusen, yn lle tâl aelodaeth undeb, heb eich caniatâd.

Gweithgareddau undebau llafur

Pan fydd cyflogwyr yn cydnabod undeb, bydd gan aelodau'r hawl i gael amser o'r gwaith ar adeg briodol i gymryd rhan yng ngweithgareddau'r undeb llafur. Gall y rhain gynnwys:

• Cael gwybod am gael amser o'r gwaith ar gyfer dyletswyddau a gweithgareddau undeb llafur

Nid oes gennych yr hawl i gael eich talu am unrhyw amser a gymerwyd ar gyfer gweithgaredd undeb llafur.

• Gweithredu diwydiannol

Ble i gael cymorth

Mae'r Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu (Acas) yn cynnig cyngor cyfrinachol a diduedd am ddim am bob mater sy'n ymwneud â hawliau cyflogaeth. Fe allwch chi ffonio llinell gymorth Acas ar 08457 474747 rhwng 8.00 am a 6.00 pm o ddydd Llun i ddydd Gwener.

• Acas Opens new window

Gall y Gwasanaeth Cyngor ar Bopeth (CAB) hefyd gynnig cyngor diduedd am ddim. Gallwch ddod o hyd i'ch swyddfa CAB leol yn y llyfr ffôn neu ar-lein.

• Dod o hyd i'ch canolfan Cyngor ar Bopeth leol Opens new window

Os ydych chi'n aelod o undeb llafur, fe allwch chi gael help, cyngor a chefnogaeth ganddyn nhw hefyd..

• Cyflwyniad i undebau llafur

Gall Cyngres yr Undebau Llafur darparu gwybodaeth ar undebau.

• Mwy o wybodaeth gan wefan Cyngres yr Undebau Llafur Opens new window

Mwy o ddolenni defnyddiol

• Canllawiau manwl am undebau llafur a hawliau cydfargeinio gan yr Adran Masnach a Diwydiant Opens new window
• Darllen am hysbysu ac ymgynghori â gweithwyr
• Cyngor i'ch cyflogwyr am gynrychiolwyr gweithwyr ac undebau llafur gan Business Link Opens new window