Gwefan llywodraeth y DU

Cael cymorth arbenigol gan gyfreithiwr

Pan fydd rhywun yn marw heb adael ewyllys, bydd y gwaith o ddelio ar ei ystâd yn gymhleth. Gall gymryd amser maith hefyd, misoedd neu flynyddoedd hyd yn oed mewn achosion cymhleth iawn.

Os yw'r materion yn gymhleth neu os teimlwch fod angen cymorth arnoch, mae'n syniad da ymgynghori â chyfreithiwr cyn gynted ag y bo modd. Doeth fyddai dangos iddynt yr holl wybodaeth a dogfennau sydd gennych am eiddo, eiddo personol a materion ariannol yr ymadawedig. Yn y cyfamser, efallai y bydd yn syniad da rhoi rhai eitemau gwerthfawr bychain o'r neilltu i'w cadw'n ddiogel.

I ddod o hyd i gyfreithiwr, gallwch ddefnyddio'r cyfleuster chwilio ar wefan Cymdeithas y Gyfraith neu eu ffonio ar 0870 606 6575 (dydd Llun i ddydd Gwener, 8.30am - 5.00pm).

• Dod o hyd i gyfreithiwr ar wefan Cymdeithas y Gyfraith Opens new window
• Beth i'w wneud pan fydd rhywun yn marw

Pwy all roi trefn ar ystâd yr ymadawedig?

Fel arfer, gan berthynas agos, megis y partner priod, plentyn neu riant, fydd yr hawl cyfreithiol i gael trefn ar ystâd yr ymadawedig.

• Gwirio pwy sydd â blaenoriaeth o bwy sy’n gyfrifol os nad oes ewyllys Opens new window

Gwneud cais am Grant Llythyrau Gweinyddu

Er mwyn gallu  gweinyddu ar ystâd person, fel arfer bydd angen ichi wneud cais i'r Gofrestrfa Brofiant am 'Grant Llythyrau Gweinyddu'. Gallwch ofyn i'ch cyfreithiwr eich helpu i wneud cais am grant neu gallwch wneud cais personol.

Ar ôl derbyn y grant, rydych yn dod yn 'weinyddwr' ar yr ystâd. Mae'r grant yn rhoi tystiolaeth i fanciau, cymdeithasau adeiladu a sefydliadau eraill fod gennych hawl i gael mynediad at yr arian a oedd yn cael ei ddal yn enw'r ymadawedig a'r hawl i'w ddosbarthu. Cyfeirir yn aml at y broses fel 'cael profiant', er bod y term hwn, yn dechnegol, yn berthnasol pan fo ewyllys wedi'i gwneud.

Os oes Treth Etifeddu i'w thalu ar yr ystâd, rhaid talu rhywfaint neu'r cyfan o'r swm hwn cyn y rhoddir grant. Darllenwch y manylion yn ein herthyglau cysylltiedig 'Gwneud cais am brofiant' a 'Prisio Ystâd ar gyfer Treth Etifeddu'.

• Gwneud cais am brofiant
• Prisio ystâd ar gyfer Treth Etifeddu

Pryd na fydd angen grant

Os yw ystâd yr ymadawedig o dan £5,000, a heb gynnwys unrhyw dir, eiddo neu gyfranddaliadau, efallai y gellir delio gyda'r ystâd heb gael grant. Hefyd, efallai na fydd angen grant os yw'r ystâd i gyd yn cael ei dal yn enw cyd-berchnogion ac yn trosglwyddo'n awtomatig i'r cyd-berchennog sydd ar ôl.

• Beth yw profiant?
• Cael mynediad at arian person a fu farw

Pwy fydd yn etifeddu ystâd yr ymadawedig?

Os nad oes ewyllys, mae rheolau ar gael sy'n penderfynu pwy fydd yn etifeddu'r ystâd. Mae'n dibynnu ar amgylchiadau personol yr ymadawedig.

Os oedd yr ymadawedig yn briod neu mewn partneriaeth sifil gyda'i ystâd werth £125,000 neu lai

Bydd popeth yn mynd i'r gŵr, y wraig neu'r partner sifil.

Os oedd yr ymadawedig yn briod neu mewn partneriaeth sifil gyda'i ystâd werth dros £125,000

Ni fydd y gŵr, y wraig neu'r partner sifil yn cael popeth yn awtomatig er y byddant yn derbyn:

• eitemau personol, megis eitemau yn y cartref a cheir, ond dim byd a ddefnyddid at ddibenion busnes
• £125,000 yn ddi-dreth (£200,000 os nad oes plant)
• buddiant am oes yn hanner yr hyn sy'n weddill o'r ystâd (ar ei farwolaeth ef neu hi, bydd hwn yn trosglwyddo i'r plant neu fel yn union isod)

Bydd gweddill yr ystâd yn cael ei rannu fel a ganlyn:

• bydd plant (neu, os nad oes plant, wyrion a wyresau) yn cael cyfran gyfartal
• os nad oes plant na wyrion a wyresau, bydd y rhieni sydd dal yn fyw yn cael cyfran
• os nad oes plant, wyrion a wyresau, na rhieni'n dal yn fyw, bydd unrhyw frodyr a chwiorydd (gyda'r un tad a mam â'r ymadawedig) yn cael cyfran (neu eu plant os buont farw tra oedd yr ymadawedig yn dal yn fyw)
• os nad oedd gan yr ymadawedig yr un o'r uchod, bydd y gŵr, y wraig neu'r partner sifil yn cael popeth

Os nad oes gŵr/gwraig/partner sifil yn dal yn fyw

Dosberthir yr ystâd fel a ganlyn:

Os oeddech yn bartneriaid ond heb fod yn briod nac yn bartneriaid sifil

Os nad oeddech wedi priodi nac yn bartneriaid sifil cofrestredig, fyddwch chi ddim yn cael cyfran o ystâd eich partner yn awtomatig os na fydd yn gwneud ewyllys.

Os nad ydynt wedi darparu ar eich cyfer mewn rhyw ffordd arall, eich unig ddewis yw gwneud hawliad dan Ddeddf Etifeddu (Darpariaeth i Deulu a Dibynyddion) 1975 - gweler yr adran nesaf

• Gwirio pwy sy'n etifeddu os nad oes ewyllys Opens new window

Os teimlwch nad ydych wedi derbyn darpariaeth ariannol resymol

Os teimlwch nad ydych wedi derbyn darpariaeth ariannol resymol gan yr ystâd, efallai y gallwch hawlio dan Ddeddf Etifeddu (Darpariaeth i Deulu a Dibynyddion) 1975. I wneud hawliad, rhaid i chi fod â math arbennig o berthynas gyda'r ymadawedig, megis plentyn, gur neu wraig, partner sifil, dibynnydd neu berson a oedd yn cyd-fyw ag ef neu hi.

Os oeddech yn byw gyda'r ymadawedig fel partner ond heb fod yn briod neu mewn partneriaeth sifil, bydd yn rhaid i chi ddangos eich bod wedi'ch 'cynnal naill ai'n gyfan gwbl neu'n rhannol gan yr ymadawedig' - gall profi hyn fod yn anodd os oedd y ddau ohonoch wedi cyfrannu at eich bywyd gyda'ch gilydd.

Bydd angen ichi hawlio o fewn chwe mis i ddyddiad y Grant Llythyrau Gweinyddu.

Mae hwn yn faes eithaf cymhleth ac efallai na fydd hawliad yn llwyddiannus. Fe'ch cynghorir i gael cyngor gan gyfreithiwr. Byddent yn codi tâl am y gwasanaeth hwn.

• Mwy am hawliadau dan y Ddeddf Etifeddu (Darpariaeth i Deulu a Dibynyddion) Opens new window

Rhagor o wybodaeth

Ceir gwybodaeth gan y Llinell Gymorth Profiant a Threth Etifeddu. Ffôn: 0845 302 0900. Mae'r llinellau ar agor rhwng 9.00 am a 5.00 pm o ddydd Llun i ddydd Gwener.

Mwy o ddolenni defnyddiol

• Mwy am bwy sy'n etifeddu os nad oes ewyllys Opens new window
• Mwy am yr hyn sy'n digwydd pan fydd yr ystâd yn trosglwyddo i'r Goron Opens new window
• Beth sy'n digwydd gyda Threth Etifeddu pan fydd rhywun yn marw (adran arian, treth a budd-daliadau)
• Gwybodaeth gan Gyngor Ar Bopeth am brofedigaeth Opens new window