Gwefan llywodraeth y DU

Cyflwynwyd deddfwriaeth yn Senedd San Steffan ym mis Rhagfyr 1997 a'r Tachwedd dilynol daeth Deddf yr Alban 1998 yn gyfraith. Cynhaliwyd etholiadau ar gyfer y Senedd gyntaf i'r Alban ers bron i 300 mlynedd ym mis Mai 1999, a chyfarfu am y tro cyntaf ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno.

Yn wahanol i Senedd San Steffan, does dim ail siambr gan Senedd yr Alban i ddiwygio deddfwriaeth a ddaw ger ei bron. Gwneir y gwaith craffu manwl ar Fesurau gan bwyllgorau neu trwy gael tystiolaeth gan arbenigwyr allanol. Bellach, nid Tŷ'r Arglwyddi sy'n ystyried deddfwriaeth a wneir gan Senedd yr Alban ar faterion datganoledig, er mai'r Tŷ yw'r llys apêl terfynol o hyd ar gyfer gwrando achosion sifil sy'n deillio o lysoedd yr Alban.

Etholir y 129 o aelodau Senedd yr Alban (ASA) am dymor penodol o bedair blynedd. Mae'r System Aelodau Ychwanegol o gynrychiolaeth gyfrannol yn cael ei defnyddio yn etholiadau Senedd yr Alban, sy'n rhoi dwy bleidlais i bob etholwr: un ar gyfer ASA etholaethol ac un bleidlais 'ranbarthol' ar gyfer plaid wleidyddol gofrestredig neu ymgeisydd unigol annibynnol.

Ceir 73 o seddi etholaethol ar gyfer aelodau unigol a 56 sedd yn cynrychioli wyth rhanbarth (yn seiliedig ar yr etholaethau seneddol Ewropeaidd), gyda phob rhanbarth yn dychwelyd saith aelod. Dyrennir yr ASAau hyn fel bo'r gyfran gyffredinol o seddi sydd gan bob plaid yn y Senedd yn adlewyrchu ei chyfran o'r bleidlais ranbarthol.

Ym mis Mehefin 2003, cyhoeddodd y Prif Weinidog y byddai rôl Ysgrifennydd Gwladol yr Alban, ar gyfer cynrychioli buddiannau'r Alban yng Nghabinet y DU, yn cael ei chyfuno gyda swyddi eraill o fewn y Cabinet. Hefyd, symudodd Swyddfa'r Alban, ynghyd â Swyddfa Cymru, i fod yn rhan o'r Adran Materion Cyfansoddiadol (Y Weinyddiaeth Gyfiawnder erbyn hyn). Ar lefel y Cabinet, mae'r cyfrifoldeb dros gynnal busnes sy'n ymwneud â'r Alban, a phrif gyfrifoldeb dros gynrychioli'r Alban o fewn y Llywodraeth a'r Senedd, ar ysgwyddau uwch weinidog, gyda chefnogaeth y staff sydd wedi'u lleoli yn y Weinyddiaeth Gyfiawnder.

Gweithrediaeth yr Alban, adain weinyddol llywodraeth yr Alban, sy'n gyfrifol am yr holl gyrff cyhoeddus y mae eu swyddogaethau a'u gwasanaethau wedi'u datganoli iddi, ac mae'n atebol i Senedd yr Alban amdanynt.

Prif Weinidog yr Alban, fel arfer arweinydd y blaid gyda'r gefnogaeth fwyaf yn y Senedd, yw pennaeth Gweithrediaeth yr Alban. Ers yr etholiadau cyntaf, mae'r Weithrediaeth wedi cael ei rhedeg gan bartneriaeth rhwng Llafur a'r Democratiaid Rhyddfrydol, gyda'r olaf â dwy sedd yng Nghabinet Senedd yr Alban, gan gynnwys sedd y Dirprwy Brif Weinidog. Ceir 11 swydd yn y Cabinet i gyd ynghyd â'r Arglwydd Adfocad nad yw'n swydd etholedig, sef y prif swyddog cyfraith.

• Gwasanaethau datganoledig yn yr Alban