Gwefan llywodraeth y DU

Y fasnach gaethweision ar draws Môr Iwerydd

Ai llongau o Ewrop â nwyddau i Orllewin a Chanol Affrica, i'w cyfnewid am bobl Affricanaidd. Cafodd y rhan fwyaf o'r Affricaniaid a gaethiwyd eu dal mewn brwydrau neu eu herwgipio, ond câi rhai eu gwerthu oherwydd dyled neu fel cosb. Câi'r caethion eu gorymdeithio at yr arfordir, yn aml yn dioddef teithiau'n para wythnosau mewn cyffion a chadwyni.

Fel arfer, cymerai'r daith ar draws Môr Iwerydd chwech i wyth wythnos. Roedd yr amodau'n arswydus yn y llongau llawn ac afiach, a byddai hyd at un o bob pump yn marw. Roedd llawer yn gwrthryfela, ond byddent yn cael eu hatal yn dreisgar.

Yng ngwledydd America, câi'r Affricaniaid a gaethiwyd eu gwerthu fel caethweision i weithio ar blanhigfeydd, mewn cloddfeydd ac mewn amrywiaeth o dasgau medrus ac anfedrus. Roedd eu perchenogion yn eu trin yn greulon gan ddiystyru eu bywydau. Doi'r llongau'n ôl i Ewrop yn llawn nwyddau a oedd yn helpu i cefnogi economi ar dwf.

Aeth llongau Prydeinig ar oddeutu 11,000 o fordeithiau caethwasiaeth. Aeth 95 y cant o'r mordeithiau hyn o Lerpwl, Llundain a Bryste.

Geiriau gan Tony Tibbles. Hawlfraint Grŵp y Post Brenhinol ccc 2007

Llwybr at ddiddymu

Tan y 19eg ganrif, ystyriwyd bod caethwasiaeth yn rhan dderbyniol o'r system economaidd, gan alluogi nifer o wledydd yn Ewrop a thu hwnt i elwa a ffynnu drwy fasnachu nwyddau a gynhyrchwyd drwy lafur caeth.

Dechreuodd pryder am y fasnach gaethweision a'r driniaeth a dderbyniai pobl Affricanaidd ddod yn fater cymdeithasol yn y 1760au. Daeth pobl o bob math o wahanol gefndiroedd (gan gynnwys Affricaniaid a gaethiwyd yn flaenorol megis Olaudah Equiano ac Ignatius Sancho, seneddwyr megis William Wilberforce, arweinwyr yr eglwys Thomas Clarkson a Set Clapham a dinasyddion Prydeinig) i lofnodi deisebau, gorymdeithio, lobïo a gweddïo am newid.

Bydd llawer o bobl eisoes yn gwybod ychydig am arwyr mawr y mudiad diddymu, megis William Wilberforce neu Thomas Clarkson, ond mae'n amlwg nad gwaith rhai seneddwyr ac aelodau'r eglwys yn unig oedd diddymu'r fasnach gaethweision. Roedd yn symudiad ar lawr gwlad, yn debyg yn ei ddydd i'r degau o filoedd a ymunodd â'r ymgyrch i ddiddymu apartheid yn Ne Affrica. Pobl ddewr ac egwyddorol a ddewisodd godi eu lleisiau pan y gallai fod wedi bod yn amhoblogaidd gwneud hynny.

Caethwasiaeth a diddymu – digwyddiadau allweddol

• 1562 Yr alldaith gaethiwo Saesnig gyntaf gan Syr John Hawkins
• 1619 Y cofnod cyntaf o Affricaniaid yn glanio yn Virginia
• 1625 Y Saeson cyntaf yn sefydlu yn Barbados
• 1626 Y llond cwch cyntaf o gaethweision Affricanaidd i St Kitts
• 1631 Rhoddodd Siarl I fonopoli ar fasnachu i Guinée i grŵp o fasnachwyr o Lundain
• 1672 Rhoddwyd siarter i gwmni Royal Africa i gludo Affricaniaid i wledydd America
• 1772 Penderfynodd achos Somerset na cheid cipio unrhyw gaethwas o Brydain; arweiniodd yr achos at gred gyffredinol bod caethwasiaeth ei hun yn anghyfreithlon yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon
• 1778 Datganwyd bod caethwasiaeth yn anghyfreithlon yn yr Alban
• 1781 Taflwyd 133 o gaethweision Affricanaidd oddi ar y llong caethweision , 'Zong'
• 1783 Sefydlwyd Pwyllgor ar y Fasnach Gaethweision gan Gyfarfod y Crynwyr ar gyfer Dioddefiadau
• 1787 Sefydlu Cymdeithas er Diddymu’r Fasnach Gaethweision: Granville Sharp yn llywydd pwyllgor o Grynwyr gan fwyaf
• 1791 23 Awst – Gwrthryfel caethweision St Domingue (Haiti)
• 1792 Trechu cynnig i ddiddymu'r fasnach gaethweision yn raddol yn Nhŷ'r Arglwyddi
• 1805 Pasio Mesur Diddymu yn Nhŷ'r Cyffredin, ei wrthod yn Nhŷ'r Arglwyddi
• 1807 25 Mawrth – Pasio Mesur Diddymu'r Fasnach Gaethweision yn Senedd Prydain
• 1807 Sefydlu Sgwadron Gorllewin Affrica Prydain (y Llynges Frenhinol) er mwyn atal masnachu caethweision; erbyn 1865, rhyddhawyd bron i 150,000 o bobl gan ymgyrchoedd gwrth-gaethiwo
• 1815 Diwedd Rhyfeloedd Napoleon - yng Nghyngres Fienna, Prydain yn rhoi pwysau ar Ffrainc, yr Iseldiroedd, Portiwgal a Sbaen i ddiddymu'r fasnach gaethweision
• 1838 1 Awst – dynion, merched a phlant a gaethiwyd yn y Caribî yn dod yn rhydd o'r diwedd ar ôl cyfnod o brentisiaeth gaeth, ar ôl i'r Ddeddf Diddymu Caethwasiaeth gael ei phasio ym 1833
• 1842 Prydain a'r Unol Daleithiau'n llofnodi Cytuniad Webster-Ashburton, gan wahardd y fasnach gaethweision ar y môr mawr
• 1848 Y Ffrancwyr yn rhyddfreinio eu caethweision
• 1865 Diddymu caethwasiaeth yn nhiriogaethau'r Unol Daleithiau
• 1888 Diddymu caethwasiaeth ym Mrasil

Mwy o ddolenni defnyddiol

Gwybodaeth am y fasnach gaethweision

• Deall Caethwasiaeth Opens new window

Gwybodaeth am swyddogaeth y Senedd wrth ddiddymu caethwasiaeth ar wefan diddymu caethwasiaeth Senedd y Deyrnas Unedig

• Gwefan diddymu caethwasiaeth Senedd y Deyrnas Unedig Opens new window

Llwytho 'Myfyrio dros y gorffennol ac edrych tua'r dyfodol' - pamffled a gynhyrchwyd i gofio daucanmlwyddiant diddymu'r fasnach gaethweision yn yr Ymerodraeth Brydeinig

• Download 'Myfyrio dros y gorffennol ac edrych tua'r dyfodol' oddi ar y we (PDF, 231K) (PDF, 231K)

Gwybodaeth am swyddogaeth y Llynges Frenhinol yn niddymu'r fasnach gaethweision

• Y Llynges Frenhinol a'r Fasnach Gaethweision Opens new window